Э. Мөнх-Учрал: Монгол хэл бичгийг авч явах нь зөвхөн багш судлаачдын асуудал биш

    Чимэгэ технологийн нээлтийн үеэр түүний илтгэлийг сонсох завшаан гарсан нь монгол хэл бичгээ амин зүрхнээсээ хайрладаг залуухан доктортой уулзахн ярилцах учиг болсон юм. Хэл шинжлэлийн ухааны доктор \Ph.D\ Э.Мөнх-Учрал багшийн заах дуртай хичээл нь монгол бичиг. Монгол хэлийг, монгол бичгийг цахимд оруулах, цахим хэрэглээг нь дэлгэрүүлэх эрхэм сайхан ажил хийж яваа Чимэгэ технологийн өгөгдлийн багийн ахлагч, МУИС-ийн дэд профессор, доктор Э. Мөнх-Учралтай хийсэн ярилцлагыг уншигч танаа хүргэж байна.    

    -Манай сэтгүүлийн урилгыг хүлээн авч, ярилцлага өгч буй танд баярлалаа. Та “Чимэгэ технологи”-ийн нэг гол цөм болох өгөгдлийн багийг удирдан хэл шинжлэлийн талаас ажилласан. Тантай Чимэгэ технологи, монгол хэлний дүрэм, монгол бичиг гэсэн гурван сэдвээр ярилцъя гэж бодож байна. “Чимэгэ технологи” гэж юу вэ гэдгээс ярилцлагаа эхэлье.

    -“Чимэгэ технологи” бол нэг талаас, монгол яриаг бичвэр болгон хөрвүүлдэг, нөгөө талаас, монгол бичвэрийг яриа болгон хувиргадаг “Чимэгэ системс”-ийн бүтээсэн технологи юм. Хиймэл оюуны модель, программчлал, өгөгдөл, хөрөнгө оруулалт гээд бүгд монгол хүмүүсийн мэдлэг, олон жилийн туршлага, сэтгэл зүтгэлээр бүтсэн. Манайхан “Чимэгэ” бол апп биш, систем биш, технологи юм гэдгийг нээлтээсээ эхлээд онцолсон. Чимэгэ технологийг ашиглаад олон янзын систем, апп гаргаж болно. Бид үүний жишээ болгож, нээлтийнхээ үеэр дуу болоод дүрс бичлэг дээрх яриаг бичвэр болгож хувиргадаг “Чимэгэ бичээч”, хүссэн бичвэрийг тань монгол яриа болгон сонсгох “Чимэгэ уншигч”, гар утсан дээрээ шивэхгүйгээр зөвхөн яриагаараа бичих боломжийг олгосон “Чимэгэ гар” бүтээгдэхүүн хөгжүүлж гаргасан.

    - “Чимэгэ” гэдэг нэр их этгээд юм. Чимгээ гээд хүний нэр шиг сонсогдож байна?

    -Чимээ гэдэг үгийг монгол бичгээр “Чимэгэ” гэж бичдэг. Түүгээр нь нэрлэсэн хэрэг. Нэг талаас, чихэнд сонстох дуу яриаг боловсруулдаг гэсэн агуулгатай нь холбоотой, нөгөө талаас, монгол бичгээ, монгол хэлээ тээж яваа гэдэг санаа бас бий. Нэмж хэлэхэд, монгол хүн сайхан ярья гэхээрээ монгол бичгийн хэлээрээ ярьдаг. “Номын далай” гэж дуудах, “Номундалай” гэх хоёрын аль нь сонсголонтой санагдах вэ гэдэгтэй агаар нэг. Ингэж яруу сонсголонтой байдгаас гадна бас дахин давтагдашгүй байх талаасаа давуу талтай байдаг.

    -“Чимэгэ” хэнд хэрэгтэй вэ, яагаад хэрэглэх ёстой вэ?

    -Нэг цагийн бичлэгийг сонсоод шивэхэд ойролцоогоор А4 хэмжээтэй 20-22 хуудас бичвэр болно. Үүнийг, тухайн хүний боломжоос шалтгаалан 4-8 цаг сонсож бичдэг бол “Чимэгэ бичээч”-тэй байхад, та цай ууж бай.  4 минутад энэ үр дүн таных болно. Яагаад ингэж хурдтай байна вэ гэхээр хүн ярихдаа бичихээсээ долоо дахин хурдан байдгийг судалгаагаар тогтоосон. Тэгэхлээр, үүнийг хиймэл оюун гаргаад өгч байгаа. Технологийн дэвшлээр та байнга хорогдож байдаг цагийг бүр үржүүлж олж авч болно гэж хэлэх юм уу даа. Хамгийн түрүүнд хурлын протокол хэрэглэдэг төрийн болон хувийн хэвшил, сэтгүүл зүй, шүүх, цагдаа, судалгаа шинжилгээ, эмнэлгийн салбарт ашиглана. Тухайлбал, эмч нар өвчтөний түүхээ гараар бичээд л суудаг.  Гэтэл эдгээр ажил дэлхийн түвшинд бүгд технологиор шийдэгдэж, тухайн эмч өвчтөнөө үзэх оношлохдоо л анхаардаг. Ер нь ямар нэг байдлаар яриа, бичиг хоёртой харилцаж байгаа бүх салбарт хэрэглэнэ. Боловсролын салбарт гэхэд ирц бүртгэх, үзүүлэн бэлтгэх гээд л ашиглана. 150 хүнийг бүртгэхэд хэчнээн цаг орох вэ. Энэ мэт зүйлсийг шийдэх хялбар шийдэл болно.

    Үнэ төлбөргүйгээр бүх төрлийн утсан дээр ашиглах боломжтой “Чимэгэ гар” гэхэд таны ярьсан яриаг бичвэр болгож байгаа. Гар утсан дээр яаж ашиглах вэ гэхээр, хэрэв утасны дугаар хадгалах гэж байгаа бол нэрийг нь хэлэхэд л болно. Хүн рүү залгах бол нэрийг нь хэлэхэд л болно. Дэлгэцээ нааш, цааш нь гүйлгэж унших шаардлагагүй. Нүд оролцохгүй л гэсэн үг. Нүүр ном дээрээ пост оруулах, цахим шуудан илгээхдээ юу ч бичих шаардлагагүй. Google map-аас газар хайх бол газрынхаа нэрийг хэл. Ахмад настай хүмүүс орчин үеийн гар утаснуудыг хэрэглэх гэхээр нүд харахгүй, товчоо олж дарахгүй гээд бэрхшээлтэй байдаг. Яг үүнийг “Чимэгэ гар” хөнгөвчилнө.

    Дэлхий дахинд сонсоно гэдэг уншихын ирээдүй болсон. Өөрөөр хэлбэл унших нь хэрэглээнээс аажимдаа холдож байгаа. Энэ бол хүн төрөлхтний аж амьдрал завгүй болж, цагт баригддаг болсонтой шууд холбоотой. “Чимэгэ уншигч” бол хүнээс ялгарахгүй дуу хоолойгоор хиймэл оюунаар бичвэрийг уншиж өгч байгаа юм. Энэ боловсруулалтын хамгийн чухал зорилго нь компьютерыг яг хүн шиг яриулах явдал байдаг. “Чимэгэ уншигч” ямар хэрэгтэй вэ гэхээр, бидний хувьд бол дараа дараагийн шатны шинжлэх ухааны хөгжлийг төлөвлөсөн учраас хийсэн. Харин амьдрал дээр хүмүүст маш олон хэрэгцээ байдаг. Ер нь шинэ бүтээгдэхүүн гараад ирэхээр хүмүүс яаж ашиглах вэ гэдэгт толгой нь ажиллаад ирж байгаа юм. Арван жилийн бүх сурах бичгийг цахимд тавьчихсан байгаа. Тэгвэл “Чимэгэ уншигч” ашиглаад хүссэн хэсгээ шууд уншуулж сонсоно. Сонсдог ном хийж болно. Мөн зарлах системүүдийг автоматжуулж, хүнээс хамааралгүй болгож болно. Мөн нүдээр юм унших боломжгүй байвал сонсоод л мэдлэгтэй болно.

    Чимэгэ технологи, түүгээр хөгжүүлсэн бүтээгдэхүүний бас нэг онцлог бол хүүхэд, залуус, хөгшид, тусгай хэрэгцээт иргэд гээд бүх хүнд тэгш боломж олгоно гэдгийг хэлмээр байна. Бичиг үсэг сураагүй хүүхэд гэхэд, эцэг эх нь залгахад утсаа авах боломжгүй байвал, үгээ хэлээд л ганц хоёрхон товч дарахад болно. Тэгэхээр хүүхэд ч ашиглаж болно. Мөн хараа, сонсгол, булчингийн сулрал, хэл ярианы гээд янз бүрийн бэрхшээлтэй бүх хүмүүсийг нийгэмтэй тэгш харьцах боломжийг жинхэнэ утгаар нь олгоно. Тусгай хэрэгцээт иргэдэд нийгмийн хүртээмж муу байна гэдэг байнгын сэдэв зам, хаалга хавийг л хөндөөд байдаг. Үнэндээ, орц гарц чухал. Түүн дээр нэмээд боловсрол, харилцаа хэрэгтэй. Чимэгэ технологи үүнд тусалж чадна.

    Монгол даяар хэрэглэх сэтгэхүй давамгайлчихсан цаг үе байна. Ингэж хэлж байгаад уучлаарай. Маш цөөхөн хувь нь бүтээх сэтгэхүйтэй. Та сая хүн юм хийхээр нь шоолоод байдаг гэсэн. Тэр бол үнэн. Яагаад гэвэл хүн юм хийчхээр аль ямар нэг алдааг л хайна, шоолно, өөлнө, шүүмжилнэ, есөн жорын юмаар саад болно.

    -Та нар бас нээлтийнхээ үеэр Марал гэдэг хиймэл оюунт хөтлөгчийг яриулсныг санаж байна. Олны танил хүмүүсийн хоолойгоор хүртэл ярьж байсан?

    -Марал Эй Ай (AI) бол хэдий хүний дүр төрхтэй боловч хүн биш. Цаана нь цэвэр хиймэл оюун ажиллаж байгаа. Тэр дүр төрх, яриа, ярихад уруул хэрхэн хөдөлж байгаа нь хиймэл оюунаар ажиллаж байгаа юм. Манайхан нээлтийн урилгыг зөвхөн QR кодоор хийсэн бөгөөд кодоо уншуулахад Марал Эй Ай мэндчилж байсан юм. Гэтэл, зарим хүмүүс нэг хөөрхөн охины бичлэг л гэж бодсон байна лээ. Харин нээлт дээр Марал Эй Ай хөтлөгчийн дүр төрх огт хувирахгүйгээр нэвтрүүлэгч Д.Нарантуяа эгчийн, дуучин Т.Ариунаагийн хоолойгоор яриад эхлэхэд гайхсан шинжтэй байсан. Нэг талаасаа, энэ бол “Чимэгэ системс”-ийн хувьд амжилт. Яагаад гэвэл хүнээс ялгахгүй байгаа учраас. Нөгөө талаасаа, хүн шиг юм чинь, юугаараа сонирхол татах вэ? Үүний давуу тал нь хүссэн цагтаа, хүссэн зүйлээ хөтлүүлж болно гэдгийг харуулсан. Энэ бүх боломжийг Чимэгэ олгож байгаа юм.

    Дэлхий дахинд сонсоно гэдэг уншихын ирээдүй болсон. Өөрөөр хэлбэл унших нь хэрэглээнээс аажимдаа холдож байгаа. Энэ бол хүн төрөлхтний аж амьдрал завгүй болж, цагт баригддаг болсонтой шууд холбоотой.

    -“Чимэгэ гар” бараг Эйплийн Сиритэй адилхан ойлгож болох уу?

    -Бид монгол Сири хийж байгаа. Чимэгэ бол арай ялгаатай. Чимэгэ бол хиймэл оюун, хүмүүний хэлийг боловсруулах, программчлал зэргээс бүтэж байгаа. Хүн компьютер хоёр харилцах хэл гэсэн үг. Тэгвэл дараагийн шатны хөгжил юу вэ гэхээр, таны яриаг бүх төрлийн төхөөрөмж ойлгоод, хариулж чаддаг болохыг хэлж байгаа. Үүний тулд, хүмүүний хэлийг ойлгох гэдэг салбар орж ирнэ.

    -Чимэгэ монгол яриа, кирилл бичвэр хоёрыг боловсруулж байгаа. Үүнээс үүдээд, монгол хэл бичгийн цахим хэрэглээний талаар ярилцъя гэж бодож байна.  Монголчууд ихэнх нь “Гүүгл орчуулга” хэрэглэдэг юм уу хэрэглэж үзсэн. Гүүгл орчуулга монголоос бусад хэл рүү нэлээд сайн  орчуулдаг. Манайхан чинь аливаа зүйлийг сайжруулахгүй шоолоод л суудаг. Хэн ч засахгүй. Монгол хэлний мэргэжилтнүүд цахим орчин дахь монгол хэлний хэрэглээг сайжруулахад ажилладаггүй юм уу. Гүүгл орчуулга чинь нийтэд хэрэгтэй үнэгүй орчуулагч шүү дээ. Гэтэл үүн дээр ажиллаж байгаа хүн харагдахгүй юм?

    -Тийм амар биш. Танд хэдэн шалтгаан хэлье. Нэгдүгээрт, монгол хэл бичгийг авч явах нь зөвхөн багш судлаачдын асуудал биш. Бид автоматаар багшид бүх асуудлыг “өөрсдийнхөө бодлоор” үүрүүлж, тэр хэд л юм хийх ёстой юм шиг, тэгсэнгүй ингэсэнгүй гэдэг. Багш нар хичээлээ заах үүрэгтэй, их дээд сургуульд бол дээр нь нэмээд судалгаа хийх ёстой.

    Хоёрдугаарт, англи хэлний боловсрол хэр зэрэг байгаа вэ? Эсрэгээр монгол хэлний боловсрол хэр байгаа вэ? Гадаад хэлтэй мөртөө орчуулга засах хэмжээний биш, эсвэл, сайн англи хэлтэй бол монгол хэлдээ муу ч юм уу иймэрхүү зүйл амьдрал дээр түгээмэл харагддаг.

    Гуравдугаарт, өнөөгийн Монгол даяар хэрэглэх сэтгэхүй давамгайлчихсан цаг үе байна. Ингэж хэлж байгаад уучлаарай. Маш цөөхөн хувь нь бүтээх сэтгэхүйтэй. Та сая хүн юм хийхээр нь шоолоод байдаг гэсэн. Тэр бол үнэн. Яагаад гэвэл хүн юм хийчхээр аль ямар нэг алдааг л хайна, шоолно, өөлнө, шүүмжилнэ, есөн жорын юмаар саад болно.

    Дөрөвдүгээрт, Гүүглийн орчуулгаа сайжруулдаг арга зам бол чанарыг үл харгалзан хэрэглэх талбарыг нь гаргаад өгчхөж байгаа юм. Тэгээд, хүмүүс нь өөрсдөө засаад санал болгоод явахаар тэрийг нь тусгана. Нэг ёсондоо, сайн дурын шугамаар хэрэглэгч Гүүглд ажиллаад байгаа юм.   

    Тавдугаарт, монголчууд маш цөөхөн. Бусад улс оронтой харьцуулбал асар их ачаалалтай амьдардаг. Тэгвэл, монгол англи орчуулгад үнэ төлбөргүй ажиллаж байх цаг байдаг уу?

    -Байхгүй ээ.

    -Үнэндээ бараг гэр бүлдээ ч хангалттай цаг зарцуулдаг уу? Зургаадугаарт, яагаад өнөөдрийг хүртэл машин орчуулга шууд ашиглах хэмжээнд сайжрахгүй байгаа юм бэ гэж. Хамгийн анх цахим хэл шинжлэлийн үүссэн түүх нь машин орчуулга  хийх санаанаас үүдсэн байдаг. 1954 онд Жоржтаун их сургууль, Ай Би Эм хоёрын хамтарсан төслийн хүрээнд 60 орчим орос өгүүлбэрийг англиар орчуулж, 3-5 жилийн дотор машин орчуулга хийж болно гэсэн. Америкийн төрөөс энэ салбарт хөрөнгө оруулж, “ALPAC” гэдэг төслийг 1964 оноос хэрэгжүүлтэл, хоёрхон жилийн дараа “Үг үгээр нь орчуулж бүтэхгүй юм байна. Бүтэн хэл зүйг судалъя, хэл шинжлэлийн мэдлэг хэрэгтэй” гэсэн тайлан тавьсан. Тус тайлангаас болоод цахим орчуулгын санхүүжилт 20 орчим жил зогссон гэдэг. Энэ түүх хүний хэл ямар түвэгтэй зүйл вэ гэдгийг харуулсан. Яагаад гэвэл үүнд хүний сэтгэхүй, сэтгэлгээ, үндэстний соёлын ялгаа гээд олон зүйл оролцдог. Тиймээс, цахим хэл шинжлэл нь машин орчуулгаас эхэлсэн, одоог хүртэл сайн үр дүнд хүрэхийг хичээсээр байгаа зүйл нь бас л орчуулга. Тэгэхлээр, монгол, англи машин орчуулга хийе гэвэл маш өргөн хүрээтэй хийх хэрэгтэй.

    1954 онд Жоржтаун их сургууль, Ай Би Эм хоёрын хамтарсан төслийн хүрээнд 60 орчим орос өгүүлбэрийг англиар орчуулж, 3-5 жилийн дотор машин орчуулга хийж болно гэсэн

    -Тэгвэл, хэлийг хүнд зориулж судлах, машинд зориулж судлах хоёр хэр ялгаатай вэ?

    -Оюун ухаант хүнд заадаг хэл шинжлэл өөр замаар явдаг. Гэтэл, цахим орчуулга ч юм уу, ер нь компьютерт хэлийг, бичгийг хэрэглэх гэдэг бол түүнээс нэлээд өөр өнцгөөс судлах хэрэгтэй болдог. Жишээ нь, онолын хэл шинжлэл хэлний ерөнхий тогтолцоог судлаад хэд хэдэн жишээ оруулдаг. Энэ нь ч хангалттай. Учир нь, түүнийг үзээд хүн оюун ухаантай учраас цааш нь сэтгэн бодож суралцана. Харин цахим хэл шинжлэлд тэр тогтолцоог байж болох бүх жишээн дээр судалж, үг, нөхцөл, үсэг, цэг, зай бүр дээр тодорхой гаргаж байж хэрэгцээ хангана. Яагаад гэхлээр, хэлийг хүнд бус, компьютерт буюу төхөөрөмжид сургах гэж байгаа учраас. Нэг л нөхцөлийг тооцоолоогүй орхисон бол түүний байж болох бүх тохиолдол алдаатай гарна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, өгсөн зүйлийг л компьютер сурна. Тиймээс, асар өргөн хүрээтэй өгөгдлийн сан дээр ажиллах шаардлагатай. Компьютер нэг зөв сурсан байхад харин хүнээс хэчнээн дахин илүү үр бүтээмжтэй байдаг. Монгол хэлний хувьд авч үзье. Манайд одоог хүртэл гарсан хэл шинжлэлийн судалгаа бараг бүхэлдээ онолын буюу сонгодог загвараар байдаг. 2003 онд юу хийж байгаагаа ч сайн ойлгохгүйгээр,  хамгийн том монгол хэлний толь бичгийг гараараа шивж цахим хэл шинжлэл рүү орж байсан. Ингээд хүнд зориулсан хэл шинжлэл, машинд зориулсан хэл шинжлэл хоёрын ялгааг гадарлаж эхэлсэн дээ.

    -Тэр толь бичгийг шивээд юу хийсэн юм бэ? Сонирхолтой байна.

    -XIII зууны үеийн толь бичгээс эхлээд орчин цагийн орчуулгын олон хэлний толь бичиг хүртэл янз бүрийн толь шүүж, шивж үгийн сангаа бүрдүүлж байсан. Ингээд хэлний боловсруулалт хийгээд кириллээр байгаа бичвэрийг монгол бичигт, монгол бичгээр байгааг нь кирилл болгож хөрвүүлэхэд шаардлагатай хэлний судалгаа хийсэн.

    -Ажлаа хийгээд дуусгасан уу?

    -Дууссан. Дуусаад зэрэг хамгаалсан.

    -Цахимд оруулаагүй юм уу?

    -За одоо дахиад л бэрхшээл ярихад хүрнэ. Монгол бичгээр компьютерт бичихтэй холбоотой асуудал. Түр хүлээгээрэй /Инээв/. Би яагаад тэр үеэс шивж хийсэн бэ гэхээр манайд цахимд хэрэглэх хэлний өгөгдлийн сан бэлэн байхгүй байсан. Тэгвэл Өвөр Монгол бол 1970 оноос эхэлсэн байдаг. Тэднийг маш их зүйл хийж байна гэцгээдэг. Эрт, 1970-аад оноос  эхэлсэн газар. Саяхныг хүртэл Өвөр Монголын монгол хэл бичгийн цахим боловсруулалт төрөөс маш сайн санхүүжилттэй, олон их дээд сургууль дээр бие даасан салбартай, сургалт явуулж, зэрэг хамгаалуулж, олон судлаач ажилласан.

    Монгол хүн сайхан ярья гэхээрээ монгол бичгийн хэлээрээ ярьдаг. “Номын далай” гэж дуудах, “Номундалай” гэх хоёрын аль нь сонсголонтой санагдах вэ гэдэгтэй агаар нэг

    Юникод гэдэг чинь тухайн улс өөрийн хэл бичгийн асуудлаа шийдвэрлүүлэхийн тулд төлөөлөгчөө оруулж, шийддэг олон улсын байгууллага. Одоог хүртэл Юникодод монгол хэл бичгийн асуудлыг шийдэх гээд монгол хүн байгаа юм уу.

    -Би тэр Өвөр Монголын Их Сургуулийн компьютерийн тэнхимээс гаргасан кириллээс уйгуржин бичиг рүү хөрвүүлэгчийг ашигладаг юм.

    -Тэр манай судалгаанаас сүүлд гарсан. Ер нь, үүнтэй холбоотой нэг зүйл хэлэхэд, монгол хэл, монголын ямар ч бичгийг цахимд хэрэглэдэг байя гэвэл түүнийг бүтээдэг салбар нь ерөөсөө цахим хэл шинжлэл, программчлал, хиймэл оюун. Тэгэхээр монгол хэл, кирилл бичиг, монгол бичиг гээд бүх  хэл, бичгийг ирээдүйд байлгая, урт удаан хэрэглэе, авч үлдье гэвэл технологийн түвшинд маш сайн хөгжүүлэх хэрэгтэй. Сүүлийн үед монгол бичгийн асуудлын талаар маш их ярьж байгаа. Яагаад ярьж байна вэ гэхээр бичиг үсгийн асуудал улс төртэй шууд холбоотой байдаг. Түүхэндээ ч тийм байсан. Угаасаа, тийм байх нь ч тодорхой асуудал. Аливаа улс бичиг үсэгтэй болно, бичиг үсгээ солино гэдэг бол бичиг үсэг судлалын ухааны үүднээс, шашин, худалдаа арилжаа, улс төр гэсэн гурван үндсэн шалтгаантай холбоотой. Хэрвээ улсаа тогтоосон бол цэвэр улс төр явдаг. Яагаад монгол бичиг өдийг хүртэл хэрэглээнээс гарахгүй байна вэ. Бид өнөөдөр аль найман зуун жилийн өмнөх монгол бичгээр бичсэн зүйлийг уншаад тайлаад, ойлгож байгаа шүү дээ. Гаднаас ямар нэг зүйл орж ирэхэд л, монголчуудын үндэсний ухамсар сэргэж монгол бичиг минь, монгол минь гэдэг. Яагаад гэвэл таныг монгол гэдгийг чинь батлах харуулах юм нь тэр болохоор. Уучлаарай, таны одоо хэрэглэж байгаа зүйлс дотроос чинь, хувцас, гар утас гээд монгол гэж хэлж болох уу? Гаднынхны нүдээр бид бүгд ази хүмүүс. Харин дээлээ өмсөөд монголоор яривал таныг монгол гэнэ. Мөн кирилл бичгээр биш монгол бичгээр бичиж байж та монгол гэж харагдана. Кириллээр бичээд монгол болохгүй. Тэгэхээр монгол гэж яаж ялгарах вэ, яаж монгол байх вэ  гэхээр таны ухаан бодол, сэтгэл, сэтгэлгээ чинь монгол байгаад, монголын төлөө сэтгэлтэй байх юм. Тийм байхын үндэс нь учраас, би монгол бичиг чухал гэж хэлнэ.

    -Монгол хэлний тухай зарим зүйл асуумаар байна. Одоо дахиад хоёр жилийн дараа тэдэн үгийг өөрчилж, солилоо гээд л сенсаац үүсэх байх. Хүмүүс яагаад бухимдаад байна вэ гэхээр. Үнэ цэнэ гэдэг үг ч юм уу. Ард нь “э” үсэггүй биччихээр дунд сургуульд самбарт гаргаж, тэнэг мангараар нь дуудаж зоддог байсан. Манай монгол хэлний багш яг тэгдэг байсан. Гэтэл одоо э үсэггүй бич гээд л. Ингээд л солигдоод байх юм. Үүнд оньс чагт гэж байдаггүй юм уу. Хэлний дүрмийг солихгүй байх гэх мэтээр углуургаар нь харж болохгүй юу. Заавал өөрчлөх хэрэгтэй юу?

    -Энэ бол монгол хэлний зөв бичих дүрмийн асуудал биш. Хэлийг тэмдэглэсэн бичигт зөв бичих дүрэм байдаг. Энэ бол кирилл бичгийн дүрмийн асуудал. Хэрвээ хэлийг тэмдэглэсэн бичиг нь тэр хэлэндээ зохицсон зөв бичих зүйн дүрэмтэй байвал их өөрчлөх шаардлага байхгүй, тогтвортой байж болно. Кирилл бичгийн зөв бичих зүйн дүрэм монгол хэлийг зөв тэмдэглээгүй. Жишээ нь, монголчууд эгшиглэнт сайхан монгол хэл гэдэг. Кирилл бичигт тэр эгшгийг нь гээдэг, тэгснээ заримдаа гаргаад ирдэг. Энэ нь улс төрийн асуудал байсан гэж үздэг. Тухайн цаг үедээ магадгүй зохиогчийн хувьд өөр аргагүй байсан байх. Хоёрдугаарт, бусад улс үндэстнүүд шиг эх хэлнийхээ толь бичиг ашигладаг соёл манайд суугаагүй. Өөрөөр хэлбэл, зөвхөн өөрийнхөө зөв гэж бодсоныг ингэж бичдэг гэж боддог. Гэтэл 1983 оноос улсын хэмжээнд гарын авлага болгож хэрэглэж буй Ц.Дамдинсүрэн гуайн “Монгол хэлний үсгийн дүрмийн толь бичиг”-т тэр л хэвээрээ байгаа. Зүгээр л зөв бичих дүрмийн толь харчих. Хэлний хувьслын явцад гарсан зүйлийг оруулж тодруулж журамлаж болно. Огт өөрчлөгдөхгүй хэл гэж байхгүй.

    -Гэхдээ Казахстан дуудагдахгүй х, к, хоолой угийн к үсэг гээд бүгдийг нь аваад үлдчихсэн. Манайх л сонин. Би бодохдоо Манж, Төвөдийн уламжлал ирсэн юм болов уу гэж боддог. Би нэг хэсэг уйгар хэл үзсэн. Тэгэхэд “нг” үсэг яг хэвээрээ л байсан?

    -Кириллийн дүрэм бол улс төрийн шалтгаанаар, оросын нөлөө их орсон. “Нг”-ийн тухайд, монгол хэлэнд хоёр өөр хэлний үзүүрийн болон угийн н авиа бий. Монгол бичигт эхнийхийг нь цэгтэй н үсгээр, сүүлийнхийг нь их инхлэгээр тэмдэглэдэг. Гэтэл кирилл бичигт нэг үсгээр тэмдэглэсэн. Тийм болохоор, номын сан гэдгийн “сан”-д байгаа “н” дээр нөхцөл залгахаар “сангийн”, “сангаас” гээд “г” гараад ирдэг. Энэ нь одоо зөв бичих зүйгээсээ даваад зөв дуудах зүйдээ нөлөөлчихсөн. Одоо хүмүүс “сонинг” гэж ярьж байна. Гэтэл, монгол хэлний зүй тогтлоор “сониныг” байх ёстой, монгол бичгээр ч тэгж л бичдэг.

    Өөрөөр хэлбэл монгол хэл хамгийн их эвдэрсэн цаг үе бол 1940 оноос одоог хүртэл, 80 жилийн турш нэг хүчин зүйл дээр. Өөрөөр хэлбэл зөв бичих дүрэмд асуудал байна гэсэн үг.

    Бид өнөөдөр аль найман зуун жилийн өмнөх монгол бичгээр бичсэн зүйлийг уншаад тайлаад, ойлгож байгаа шүү дээ. Гаднаас ямар нэг зүйл орж ирэхэд л, монголчуудын үндэсний ухамсар сэргэж монгол бичиг минь, монгол минь гэдэг. Яагаад гэвэл таныг монгол гэдгийг чинь батлах харуулах юм нь тэр болохоор...

    Хүн өөрөө хөгжих ёстой. Гэтэл, хөгжихөө бодохгүйгээр нэг тийм сэвсэн, мэдлэгийн түвшинд биш өөр түвшинд үйл ажиллагаа, амьдралын үйл явц өрнөөд байгаа юм. Мэдлэг, туршлагад түших хэрэгтэй.

    -Тэгвэл өмнө нь яагаад дунд сургуульд тэгээд заачихсан юм бэ? Тухайн үеийг сурах бичгүүд, төрийн сонин хэвлэлүүдэд бичиж тогтсон хэвшлийг одоо дахин өөрчилнө гэхээр...?

    -Нэгд, тухайн цаг үед түр зуур тийм тогтоол гаргасан уу, үгүй юу гэдэг зүйл байж болно. Хоёрт, кириллийн дүрэм өөрөө асуудалтай учраас, шинэчлэх шаардлага байдаг. Уг нь, бүр сайн өөрчилчихмөөр байгаа юм. Гуравд, хүмүүсийн боловсролын асуудал. Ганцхан жишээ. Шавьж байснаа шавж болчихлоо гэнэ. Энэ үгийг монгол бичгээр ши ба жи гэж бичиж байгаа. Үгийн язгуур нь шав. Шавж гэдэг чинь шавдаг амьтан.  Тэгэхээр, шавьж гэмээр байна уу, шавж гэмээр байна уу. Хэлдгээрээ  шавьж гээд л “бодчихсон”. Дөрөвд, сүүлийн үед олон нийтийн сүлжээ асар их нөлөөлж байгаа. Социалист дэглэмийн үед бүх юм хяналтад байдаг байсан учраас зөв бичих дүрмийн алдаа бараг үгүй байсан. Үүний ач холбогдол нь хүн бүр хаана ч зөв бичсэн зүйл уншина. Харааны ойгоороо ингэж бичдэг юм байна гэж тогтооно. Тэгтэл одоо алдаагүй бичсэн юм гаргаад ир гэхэд бараг байхгүй. Алдаатай бичихэд хүний мэдлэг боловсролоос гадна бас нэг зүйл нөлөөлнө. Хүн огт алдаа гаргахгүй байна гэж байхгүй. Ялангуяа өнөөгийн орчинд. Өөрөөр хэлбэл, энэ дунд би бас орж байна аа даа. Яагаад ороод байгаа юм бол?

    -Харин яагаад юм бол?

    -Бид өнөөдөр бичихдээ товч дарж байна. Товч дарахад санамсаргүйгээр үсгээ сольж болно. Зарим алдааг нь өөрөө харж чадах бол заримыг нь олж харахгүй. Учир нь бидний тархи зөв болгоод уншчихдаг. Тийм учраас хүн бүр бүх үед зөв бичих боломжгүй. Тэгвэл яах вэ? Тийм учраас, технологи нь хөгжсөн бичгүүд алдаа шалгадаг өөрийн гэсэн программтай байдаг.

    -Алтай язгуурын хэлийг би хувьдаа маш сайн логиктой хэл гэж боддог. Зарим хүн гэж хэлж бичихэд өмнөө олон тоо авчихсан болохоор дахин олон тооны дагавар хэрэггүйгээр ойлгогддог. Гэтэл орос, англи хэлний орчуулгаа дагаад “Хэсэг хүмүүс, зарим хүмүүс, олон хүүхдүүд” гэж бичих боллоо. Энэ зөв үү? Дүрмээсээ гажаад бүр хэвшээд үлдэх нь?

    -Энэ асуулт олон тоог хэлний түүхэн хөгжлийн үүднээс бус, орчин цагийн монгол хэлэнд хэрэглэж байгаатай холбоотой байна. Хэл бол маш сонирхолтой. Тухайн цаг үе, техник, улс төр, нийгэм, соёлын байдалтай холбоотой өөрчлөгдөж байдаг. Монгол хэлний тооны ай их онцлогтой. Жишээ нь, “Хонь хариулаад ирлээ” гэж хэлэх юм бол та нэг хонийг дагаж явсаар байгаад малчин буцаж ирлээ гэж ойлгох уу?

    -Үгүй.

    -Хэдий хонь л гэж хэлж байгаа боловч ерөнхий олон тоо илтгэдэг. Тийм учраас, зарим хүн, олон хүүхэд гэх нь зөв. Ялангуяа сүүлийн үед таны хэлсэн шиг олон тоог давхар хэрэглээд байгаа. Аргагүй шүү дээ /Инээв/. Нэг томоохон хүчин зүйл байна. Өнөөдөр, гадаад хэлийг сурах нь нэмэгдсэн. Тэдгээр хэл нь олон тоогоо тусгайлан илэрхийлдэг аргатай. Эх хэлний боловсрол нь бага байгаад ирэхээр нөгөө хүн чинь өөрт тогтсон суусан хэлнийхээ хэл зүйгээр үгээ хэлбэржүүлдэг. Ер нь, хэлний аливаа асуудал дээр хувь хүнээс шалтгаалах зүйл их.

    -Хэлийг тэгэхээр дүрэмлэж, дүрмээр тогтоож албадан хашиж болохгүй гэсэн үг үү?

    -Дүрмээр тогтоож болохгүй биш. Зарим нь цаг хугацааны хувьд хэлний өөрийнх нь зүй тогтлоор хөгжиж байж болно. Гэхдээ энэ бол хурдан биш. Харин хамгийн хурдан хэлийг эвддэг зүйл бол хүний сэтгэлгээ, боловсрол, хандлага. Тэгэхээр, хэлийг яаж өөрийнх нь унаган төрхөөр аль болох хадгалах вэ гэдэг нь асуудал гарч ирнэ. Хэрвээ, нөгөө хэлний боловсрол нь түрж орж ирээд байгааг яах вэ гэвэл, эх хэлний боловсролыг сайн эзэмшүүлэх хэрэгтэй. Бас, хэлэндээ ээлтэй хандах сэтгэлгээ суулгах хэрэгтэй. Гадаад үг хэллэг хольж ярих нь хэлийг бага багаар идээд байдаг. Үүнийг яаж засах вэ гэхээр сэтгэлгээг нь тавьж өгөх. Нэг хэсэг нь, тэр хэлийг мэддэг дөртэй харагдах гэсэндээ гадаад үг хольж ярьдаг. Гэхдээ яриан засвараа мэддэг хэдэн үгээ хавчуулаад ярихаар тухайн хүнийг боловсролтой гэж хардаг цаг үе өнгөрсөн.

    -Та манж судлалаар бас ажилладаг. Манж нар чинь босоо монгол бичгийг авч хэрэглэсэн. Одоо ч босоо бичгээ сэргээж байгаа. Бид Манжийн харъяанд удсан улс. XIII зууны монгол бичгийг харахаар Манжийн үеэс эхлээд монгол бичгийн тиг хувирчихсан юм шиг санагддаг. Монгол бичлэгийн тиг нь ч манжуудынхтай ижил болж, монгол бичиг язгуураасаа салсан юм болов уу. Энэ бол миний хувийн ажиглалт. Та энэ талаар юу хэлэх вэ?

    -Бичиг үсэг гэдэг байнга төртэй холбоотой байдаг. Үнэхээрийн таны хэлж байгаачлан XIII, XIV зууны монгол бичиг тиг хэлбэр, XVI, XVII зуунаас  өөр байдаг. Бичгийн тиг өөрчлөгдөх гол хүчин зүйл нь юугаар бичиж байгаа вэ гэдэгт л байгаа юм. Манжийн үеэс өмнө ясан үзэг, хулсан үзэг түлхүү хэрэглэж байсан. Бийр хэрэглэж байсан боловч манжийн үеийнх шиг түгээмэл биш байв. Манжтай холбогдоод ирэхлээр, манж нар Монголд биш, Хятадад, Бээжинд төвлөөд сууж байгаа. Тэгэхээр хязгаар нутгийг захирах, бодлогоо хэрэгжүүлэх, хэрэг явдлыг шийдэх, харилцахын тулд төрийн албан бичиг хөтлөх хэрэгцээ эрс нэмэгдсэн. Шашин дэлгэрүүлсэнтэй холбоотой судар номыг орчуулах, барлан хэвлэж тараах нь ихэссэн.Ингээд нийгэмд бичгийн хэрэгцээ их болж, бийрээр бичдэг болсон. Яагаад бийрээр бичих нь түгсэн бэ гэхээр бийрийн үс нь налархай, удаан юм бичихэд гар чилээхгүй, хөнгөн илүү хялбар байсан. Мэдээж хэрэг төрийн албан бичгийг хөтлөхийн тулд цаас, бийр, бэхийг манжийн төрөөс тодорхой хэмжээнд хангаж, монголчууд өөрсдөө ч бэлтгэж хийж байсан. Тиймээс, бийрээр бичсэнтэй холбоотойгоор монгол бичгийн тиг өөрчлөгдсөн, ерөөсөө бичих хэрэглүүрийн хөгжил юм.

    Одоо манайд байгаа компьютерт монгол бичгээр бичээд байгаа гээд байгаа нь үнэндээ, нэг бол алдаатай  юникод, эсвэл латин үсгийн код дээр монгол бичгийн дүрс тавьчихсан фонт. Тэндээс зөв өгөгдөл, монгол бичгийн хэрэглэж болох хөмрөг үүсэхгүй.

    - Монгол бичгийг хэрэглээ болгох, цахимжуулах талаас нь танаас асууя гэж бодоод байсан. Өнөө цагт Монгол бичгийн хэрэглээ гэвэл Монгол гэдэг үг, хүний нэр хоёр л байна. Нэг л сайхан бийрийн уран бичлэгтэй нэр айл болгонд албан газар бүрт хананд нь байдаг. Тэгээд өөр ямар ч хэрэглээгүй. Өдөрт тутмын амьдралд монгол бичгийг би үүнээс өөрөөр олж харахгүй байна?

    - За /инээв/. Уран бичлэг чухал аа, монгол бичгээр хаягаа бичих ч чухал аа. Гэхдээ илүү чухал асуудал нь, монгол бичгийг хэрэглээ болгох гол суурь нь бусад бичгийг яаж цахимд хэрэглэж байна, тэр бүх программыг хийж хөгжүүлэх ёстой. Хамгийн сүүлийн үеийн Монголын жишээ гэхэд, Чимэгэ технологийг ашиглаад, “Тунгаамал толь” гээд төлбөргүй толь гаргасан. Та үгээ утсан дээрээ хэлчих, аав гээд хэлэхэд монгол бичгээр яаж бичихийг чинь утсан дээр чинь гаргаад өгнө. Гэтэл, одоог хүртэл бид латин шиг монгол бичгээр ямар ч саадгүй компьютерт, цахимд бичиж чадахгүй байна. Бид кирилл, латин гээд бүх хэл бичгээр хайлт хийж, харилцаж болоод байгаа нь кодчиллыг зөв хийсэнтэй холбоотой.Түрүүн миний ажил цахимд орж үр дүнгээ харуулаагүй байгаа гэж хэлсэн. Түүний шалтгаан бол энэ монгол бичгээр бичих л асуудал, монгол бичгийн юникодын асуудал. Бид хэддүгээр зуунд амьдарч байгаа билээ дээ. Самбар, ном, дэвтэрээр монгол бичгийн хэрэглээг ойлгоод байх уу. Албан хэргээ гараараа хөтлөх юм уу, эсвэл одоо байгаа монгол бичгээр бичих янз бүрийн аргаар бичээд, Өвөр Монгол шиг байх уу? Өвөр Монголд одоогийн монгол бичгийн юникод болохгүй байгаа учраас, компаниуд өөр өөрийнхөө шийдлийг боловсруулаад түүгээрээ явдаг. Тэр нь өөр хоорондоо таардаггүй, тус тусынх нь бизнес болсон. Өөрөөр хэлбэл, монгол бичгээр мэдээлэл дамжихгүй. Одоо манайд байгаа компьютерт монгол бичгээр бичээд байгаа гээд байгаа нь үнэндээ, нэг бол алдаатай  юникод, эсвэл латин үсгийн код дээр монгол бичгийн дүрс тавьчихсан фонт. Тэндээс зөв өгөгдөл, монгол бичгийн хэрэглэж болох хөмрөг үүсэхгүй. Харьцуулбал, хэрвээ тайзан дээр жүжиг тоглоё гэвэл маш их юм хэрэгтэй. Жүжигчид, найруулагчдын бэлтгэл хангагдсан бүх юм бэлэн байх ёстой. Гэтэл тайз байхгүй. Өөрөөр хэлбэл үзүүлдэг хэсэг байхгүй байгаа юм. Кодчилол гэдэг суурь, юмыг үзүүлдэг хэсэг. Түүнд оролцуулдаг, оролцуулах шаардлагагүй дээгүүр нь арай дээд түвшний программчлалын асуудал ч байна. Энэ бүгд хутгалдаад л одоог хүртэл болохгүй байна. Тэгэхээр үндсэндээ тэр олон хэрэглэмээр байгаа программынх нь судалгаа, боловсруулалт байдаг ч үзүүлж харуулах дээрээ гацчихсан.

    -Яагаад болохгүй байгаа юм бол? Өвөр Монголчууд хамтраад юникод хийе гэхээр манайхаас татгалзсан л гэх юм. Эсвэл Өвөр Монголчууд огт юникод зохиогоогүй л гэх юм. Монгол залуус хийснийг нь настангууд босоо бичгээ хэвтүүлэхгүй гээд нухчсан л гэх. Дан болохгүй юм дуулдаад байх. Тийм учраас ч маргаан нь тасрахгүй, үр дүн гарахгүй байгаа юм биш үү?

    -Хамтраад хорин жил хийгээд байгаа үр дүн нь л одоогийн байдал шүү дээ. Монгол бичгийн юникод кодчилол 1999 онд гарсан, 2000 онд стандартууд гарсан. Тодруулбал, компьютер таныг “а” үсэг бичиж байна гэж хэзээ ч ойлгодоггүй. А үсгийн кодыг л сурдаг. Хоосон зай ч тэмдэгт. Шал өөр орчин. Тухайн цаг үед үүнийг ингэж кодолбол ирээдүйд ийм алдаа гарах магадлалтай гэдгийг бүрэн гүйцэд ойлгох хэмжээний орчин байгаагүй. Тийм учраас алдаатай кодлогдсон. Засаж байна гэж явсаар өдийг хүрсэн.

    -Та монгол бичгийг уураг тархигүй компьютерт ойлгуулахын тулд 24 бүлэг, кириллийг ойлгуулахын тулд 140 бүлэг хэрэгтэй гэсэн. Тэгэхээр амархан ч юм шиг. Гэтэл, монгол бичиг цахимд хүмүүсийн хэрэглээ болж чадахгүй байсаар 20, 30 жил болчихлоо. Тэгээд л хааяа нэг бичдэг нь элгээр нь доош харуулаад нөгөө нэрээ бичихээс хэтрэхгүй. Бүгд л монгол бичгээ аваръя гэдэг. Хэрэглэхгүй болохоор google д хайлт хийх боломжгүй. Фэйсбүүкт монгол бичгээр пост хийх боломжгүй. Энэ талын шийдлүүд байх боломжтой юу?

    -Чиглэлийн хувьд, та нар монгол бичгийн талаар юм хийдэг байж фэйсбүүк дээр хөндлөн бичдэг, яагаад босоо болгохгүй байгаа юм гэдэг. Өмнө нь windows дээр монгол бичгээр босоо бичиж болдоггүй байсан. Одоо болдог болсон. Яаж вэ гэхээр тэр компани босоо бичдэг чиглэлийг нэмсэн. Тэгвэл фэйсбүүк засвал болно. Хэнд ямар ажил нь хамаатай вэ гэдгийг бодолцох хэрэгтэй. Монгол бичгийн юникодын асуудал хэрэглээнд нийцсэн үр дүнд хүрэхгүй явсаар, хятадын судлаач залуу монгол бичгийг авианы загвараар нь биш, дүрс үсэг болгоод кодолъё гэдэг манай хэл, бичгээс эрс өөр загвар дэвшүүлсэн. Юникод гэдэг чинь тухайн улс өөрийн хэл бичгийн асуудлаа шийдвэрлүүлэхийн тулд төлөөлөгчөө оруулж, шийддэг олон улсын байгууллага. Одоог хүртэл Юникодод монгол хэл бичгийн асуудлыг шийдэх гээд монгол хүн байгаа юм уу. Байхгүй. Тэглээ гээд харсаар байгаад авианы бичгээ дүрс үсэг шиг кодлуулах уу. Тэр чинь а үсэг байна гэхгүй, нэг титим гээд ойлгуулчихаар ядаж л ядаж цагаан толгойн дагуу үгийг дэс дарааллаар нь эрэмбэлж болохгүй шүү дээ. С.Бадрал, Т.Жамъянсүрэн гээд сайн дураараа Болорсофт дээр нэгдсэн баг ажиллаад, “Тунгаамал загвар” гаргасан. Одоо байгаа асуудлыг цэгцэлсэн, шийдсэн.

    - Түүнийг чинь одоо бүгдээрээ хэрэглэж болохгүй юм уу?

    - Мэдэхгүй. Уг нь цэвэр компьютерын, техник технологи, мэдлэг, шинжлэх ухааны асуудал. Гэтэл цагаа тулахаар, цаад утга учрыг нь гүйцэд ухааралгүйгээр мэдэмхийрнэ. Эсвэл юу болж байгааг нь ойлгохгүй байдаг юм уу, ойлгоод шийдмээргүй байдаг юм уу. Хууль, зарлиг, тогтоол, хөтөлбөр гээд янз бүрийн бодлогын баримт бичиг дээрээ сайжруулна гээд нэг өгүүлбэр тавьчихдаг. Хэн яаж сайжруулах юм, зүгээр л үүрэг оноогоод болчихдог юм уу.

    - Энэ чинь гэхдээ арай бодитой ажил болж болох биш билүү. Хятадын төр  монгол бичгээ заахаа болиход энд монголчууд гадаа жагсаад л... тэр эсэргүүцлээ кириллээр бичнэ. Өөрснөө энд босоо монгол бичгээ огт хэрэглэхгүй байж шүү дээ?

    -Европын холбоо гээд бусад улс орон тийм зарчмаар явдаг. Гэхдээ манайд бол, магадгүй энэ цэвэр миний бодол шүү. Социализмаас ардчилал руу шилжээд төр, компани хувийн хэвшил хоёрын хоорондын уялдаа холбоонд ямар нэг зөв зохицуулалт байхгүй. Төр янз бүрийн болохгүй зүйл байна гэхээр, өөрийн хэмжээнд баримт бичиг гаргаж, өөрийн мэдлийн нэг газарт нэг нэгж харьяандаа тушаадаг юм шиг байгаа юм. Гэтэл, бүх шийдлийг төрийн байгууллага гаргах боломжтой юу? Ялангуяа техник, технологи бол компанид түшиглэж хөгждөг, төр хамтардаг. Энд нэг юм хэлэхэд, манайд бол асуудал дүүрэн байгаа. Яагаад гэвэл хүн өөрөө хөгжих ёстой. Гэтэл, хөгжихөө бодохгүйгээр нэг тийм сэвсэн, мэдлэгийн түвшинд биш өөр түвшинд үйл ажиллагаа, амьдралын үйл явц өрнөөд байгаа юм. Мэдлэг, туршлагад түших хэрэгтэй. Манайхан программыг зөв зүйтэй хэрэглэх соёл байхгүй шахуу. Аливаа нэгэн программ хангамжийг бүтээгдэхүүн болгож хэрэглээнд нийлүүлнэ гэдэг нь асар том шалгуурыг давж байж гаргадаг. Хэрвээ гарч байгаа бол асар олон жилийн өртөг гарна. Байнга ажиллахын тулд хүн хоол иддэгтэй адил тог зарцуулна, сүлжээ хэрэглэнэ. Гэтэл манайхан программд төлбөр төлж сураагүй.

    Кирилл бичиг аваад 80 жил болж байна. 2025 оноос хэрэгжинэ гэдэг дээр, төрийн албыг монгол бичиг, кириллээр хослон хөтөлнө гэж байгаа. Нэгийг нь аваад нөгөөхийг нь хаяна гэсэн үг биш. Монгол бичгийн хэрэглээг л тэлэх гээд байгаа юм. Кирилл бичгээ яах вэ гээд байгаа хүмүүсийн өмнөөс мянган гаруй жил монгол бичгээр бичсэн түүхээ яах вэ гэдэг асуулт асуухад болно. 

    - Энэ нээрээ хэвшихгүй байгаа. Анхнаасаа Windows үйлдлийн системийн хулгайн хувилбарыг хэрэглээд сурсан улсууд одоо албан ёсны лицензтай программ хангамжыг хэрэглэж хэвшихэд хугацаа их хэрэгтэй болчихож.

    - Бараг бүх программыг хууль бусаар хэрэглэдэг. Ихэнхэд нь программ хангамж гэдэг зүйл үнэтэй байх ёстой, үүнийг үнэлэх ёстой гэсэн сэтгэлгээ нь байхгүй. Хууль бус юм хэрэглэдэг. Өнөөдөр хэдэн монгол хүн windows-ийн лицензийг нь аваад ашиглаж байна? Аpple компанийн Мак компьютерыг үнэтэй ч гэсэн олон хүн аваад хэрэглээд байна. Гэтэл түүн дээр нь хууль бус виндоус байж л байгаа. Тэгээд, “Болор дуран” гээд кирилл бичгийн алдаа шалгадаг программыг мак дээр ажилладаггүй гээд уурлана.  “Болор Дуран” Windows дээр яагаад ажилладаг вэ гэхээр албан ёсны  гэрээ хийгээд, лиценз авсан учраас ажиллаж байгаа юм. Яаж Apple-д уучлаарай, манай хэрэглэгчид танайхыг хакердсан юм хэрэглээд байна аа. Гэхдээ манай алдаа шалгуур ажиллах ёстой байна гэх юм уу /Инээв/. 

    Манай “Чимэгэ” гараад удаагүй байна. “Чимэгэ гар” үнэ төлбөргүй, монгол бичгийн “Тунгаамал толь” төлбөргүй гаргаж байгаа. Энэ технологийг хэрэглээд үзээч гээд /инээв/ үнэтэй тавьчихвал хэрэглэж мэдэхгүй, бас мөнгө яриад явчихаж магадгүй. Гэтэл үнэндээ, гар утастай олон хүн татаж авна. Ажиллуулахын тулд бүтэн 24 цагаар тасралтгүй хиймэл оюуны боловсруулалт хийгээд, өгөгдлөө боловсруулаад тог цахилгаан, сүлжээгээ зарцуулаад, сервер ажиллаад явж байгаа юм. “Чимэгэ уншигч”, “Чимэгэ бичээч” гээд хоёр бүтээгдэхүүн чинь мэдээж хэрэг төлбөртэй гарна. Маш олон хүн талархаж хүлээж авсан боловч, бас л үнэтэй юм гэсэн юм хандлага харагдаад л байна. Үнэндээ, хоёр гурван аяга кофены мөнгө шахуу байгаа. Үзээрэй (инээв). Зөвхөн хүний сайхан сэтгэлээр программ ажилладаггүй. Асар үнэтэй бүтсэн хиймэл оюуны боловсруулалт хийдэг технологи чинь зүгээр нэг лицензгүй windows биш /Инээв/. Үнэгүй байлга гэж байгаа бол юу гэж хэлж байна вэ гэхээр манайд бол Шангрила ч юм уу дэлхийн түвшний зоогийн газар ороод хоолыг нь идчихээд, мөнгөө төлөхгүй гэж байгаатай адил. Гэхдээ, нэг удаа биш, байнга шүү. Тэр хоолыг хийхэд тогоочийн ур чадвар, мэдлэг, тусалж байгаа хүмүүсийн оролцоо, хоолны материал гээд бүх юм орж байгаа. Тийм биз.

    -Тийм л дээ. Та үүнд их эмзэглэж, уурласан бололтой /Инээв/. Би “Чимэгэ” технологийг хэрэглэсэн хүмүүсийн сэтгэгдлийг уншсан. Нээлтэд очсон датакомын Энхбат гуай гээд хэдхэн хүн л магтсан байсан. Бусад нь тэгээд “Удаан байна, энэ алсуураа мөнгө нэхэх гэж байгаа. Болохгүй байна” гээд л муулж байх жишээтэй. Түрүүн таны хэлсэн хэрэглээний нийгэм гэдэг чинь л энэ болов уу гэж бодсон. Хүмүүс бүтээхгүй зөвхөн хэрэглээд л байхаар бүтээх чадвар нь алга болоод, сэтгэл ханамж нь хурдан унтардаг болдог юм биш үү. Та тэр сэтгэгдлүүдийг уншвал лавтай сэтгэл санаагаар унах байх аа?

    -Би санаагаар унахгүй ээ /инээв/. Хийж бүтээх нь илүү чухал. Хүмүүс утсандаа нэгж хийж, хоолоо, хувцасаа худалдаж авсаар л байгаа цагт. 

    Бас нэг зүйлийг хэлмээр байна. Шинжлэх ухааныг эзэмшинэ гэдэг амаргүй. Мэдлэг дээр л технологи бүтдэг. Зүгээр гудамжинд явж байгаад энэ ийм байна, тийм байна гэх нэг хэрэг, судалгааг нь хийгээд туршаад, хэрэглээнд нэвтрүүлнэ гэдэг чинь нэг өөр. Яг үнэнийг хэлэхэд цахим хэл шинжлэлийн салбарт манайд хангалттай олон мэргэжилтэн байхгүй.

    -Монголчууд бид ядаж л Монгол бичгээ цахимд саадгүй хэрэглэдэг болчихвол монгол бичигт шилжих асуудал урагшлах маш том алхам болно доо?

    -Монгол хэл соёл, монгол бичгийг хамгаалъя, хадгалъя гэдэг. Түүнийг бодит болгоход гол ажил нь энэ. Тэгж байж тусгаар байх, өөрийн бичиг үсгээ өөрсдөө мэдэх, үндэстэн улс болж оршин тогтноно. Үүнтэй дагалдаад, монгол бичигт шилжих зөв үү, чадах уу гээд давалгаалаад, нөгөө талаасаа бараг айдаст автуулж байна. Миний хувьд монгол бичиг ямар үнэ цэнэтэй болохыг эхлээд ойлгуулаад өгмөөр байна. Яаж ойлгуулах вэ гэхээр кирилл бичгээс бид монгол хүний сэтгэхүйг харж чадахгүй. Харин Монгол бичгээс монгол хүний язгуур сэтгэхүйг харж болно. Та ойлгож байна уу?

    -Ойлгож байна.

    -Яг үүн дээр тайлбарлахад та “Ойлгож байна” гэж хэлэхдээ ямар утгаар юу хэлж байгаагаа мэдэж байгаа юу?

    -Мэдэж байна. Ойлгож, хүлээж авсан гэсэн утгаараа.

    -Би монгол бичиг заах маш дуртай. Танаас асуусан “ойлголоо” гэдэг үгийг монгол бичгээр “ойлагал-а” гэж бичнэ. Ой ухаан гэдэг язгуур дээр үйл үг үүсгэдэг “ла” дагавар залгаж бүтсэн. Тэгэхлээр, монгол хүн бол таны хэлснийг ой ухаандаа оруулж авлаа гэж сэтгэж хэлж байгаа юм. Тэгвэл англи хүн “I see” буюу харчихлаа гэсэн сэтгэлгээ байдаг. Бас understand гэдэг бол эртний англи хэлэнд хооронд нь зогсох гэсэн утгатай, Ich verstehen гэвэл герман хэлээр өмнө нь зогсох гэсэн үгсээс бүтсэн байдаг. Энэ бол хэл сэтгэхүйн ялгаа. Тиймээс, монгол сэтгэхүйг монгол бичгээс тайлж болно.

     

    -Монгол бичиг рүү шилжлээ гэхэд 70 жил бүтээсэн, кириллээр бичсэн номи хэвлэл түүх цадиг яах вэ. Хэрэгцээгүй зүйл болоод үлдэх биш үү?

    -Кирилл бичиг аваад 80 жил болж байна. 2025 оноос хэрэгжинэ гэдэг дээр, төрийн албыг монгол бичиг, кириллээр хослон хөтөлнө гэж байгаа. Нэгийг нь аваад нөгөөхийг нь хаяна гэсэн үг биш. Монгол бичгийн хэрэглээг л тэлэх гээд байгаа юм. Кирилл бичгээ яах вэ гээд байгаа хүмүүсийн өмнөөс мянган гаруй жил монгол бичгээр бичсэн түүхээ яах вэ гэдэг асуулт асуухад болно /Инээв/. Сая нэг хэсэг монгол бичгээс тасарсан үеийнхэнд монгол бичгээр хадгалагдаж үлдсэн зүйлийг хүргэхийн тулд  кирилл бичгээр хөрвүүлэх ажлыг их хийсэн. Монголын түүхэн сурвалжуудыг кириллээр гаргасан. Үүнтэй холбоотой инээдтэй зүйл хэлэхэд, тэр үед бас “бүх зүйлийг кирилл болгочхоор монгол бичгээ сурахгүй шүү дээ” гэж байж билээ. Аливаа зүйлийн сайн талыг хараад, саар талыг нь шинжлэх ухаанчаар шүүмжилье. Тийм шүүмжийг хүлээж аваад, улам хөгжүүлэх хэрэгтэй. Мэдлэгийн талаас бус, огт хамаагүй буюу буруу талаас өөлөхийг шүүмж гэхгүй. Эргээд хариултдаа орвол, яг үүн шиг хийж болно. Кириллээр гарсан бүх зүйлийг монгол бичигт хөрвүүлж, монгол бичгийг нь кирилл болгож болно. Хүнээр биш, программаар шүү. Нэг их цаг орохгүй гэсэн үг. Кирилл бичиг алга болохгүй. Кодчилол нь ашиглаж болно, бүх хөмрөг нь бүрдсэн болохоор дуртай үедээ ашиглах боломжтой. Бид өнгөрснийг мэдэж, одоо цагт амьдарч болно. Гэхдээ гол нь улс үндэстний ирээдүйгээ харах, тэдэнд юу үлдээж байгаагаа бодолцох ёстой.

    -Тийм байна. Тэгэхээр шийдэгдээгүй нь монгол бичгийн асуудал. Энэ бол зөвхөн цаг хугацааны асуудал байх?

    -Энэ бол зөвхөн цаг хугацааны асуудал биш. Зөв залах асуудал. Буруу залбал энэ маш хурдан хугацаанд байхгүй болно. Яагаад гэвэл, монголчуудын ижилслийг харуулах нэг хүчин зүйл учраас байлгах уу үгүй юу гэдэгт янз бүрийн хүчин зүйл байж болно. Тийм учраас цаг хугацааны асуудал гээд цаг хугацаанд даатгаад орхиж болохгүй. Залж байгаа тал чинь хааш нь зална. Түүнээс хамаарна. Нэг бол сэхнэ, нэг бол мөхнө. Мэдлэг гэдэг нэг үгийг маш олон хэллээ. Шинжлэх ухааны мэдлэг, судалгаанд тулгуурлаад зөв залах нь бүх зүйлд хамаатай.

Сэтгэгдлүүд : 64

  • CamEdpill

    ed meds online canada <a href=" http://camzone.org/# ">Cheap Erection Pills</a> generic name for viagra viagra from canada http://camzone.org/ buy prescription drugs from canada cheap

  • Jildkdoo

    viagra vs cialis bodybuilding <a href=" http://camzone.org/# ">generic viagra</a> viagra pill viagra for women

  • Jildkdoo

    viagra without a doctor prescription walmart <a href=" http://camzone.org/# ">ED Pills</a> female viagra pills generic viagra 100mg

  • CamEdpill

    prescription drugs online <a href=" http://camzone.org/# ">Cheap Erection Pills</a> amazon viagra viagra without a doctor prescription usa http://camzone.org/ dog antibiotics without vet prescription

  • Erectionp

    ed meds online <a href=" http://camzone.org/# ">cheap ed pills</a> generic viagra viagra prescription http://camzone.org/ dog antibiotics without vet prescription

  • Erectionp

    prescription drugs without prior prescription <a href=" http://camzone.org/# ">Cheap Erection Pills</a> viagra pills order viagra online http://camzone.org/ online ed meds

  • CialisPo

    best liquid cialis <a href=" https://tadalbesafe.com/# ">otc cialis</a> when is the best time to take cialis legitimate cialis by mail https://tadalbesafe.com/ cialis samples request

  • CialisPo

    canadian cialis <a href=" https://tadalbesafe.com/# ">cialis or viagra</a> when will cialis go generic fda warning list cialis https://tadalbesafe.com/ cialis free trial

  • Tadalkip

    5mg cialis <a href=" https://tadalbesafe.com/# ">cialis and interaction with ibutinib</a> normal dose cialis cialis 20 mg best price https://tadalbesafe.com/ cialis 20mg

  • Tadalkip

    30ml liquid cialis <a href=" https://tadalbesafe.com/# ">30 mg cialis what happens</a> which is better - cialis or viagra cialis without doctor prescription https://tadalbesafe.com/ herbal replacement for viagra/cialis/levitra...

  • Gjollokj

    cialis 30 day sample <a href=" https://tadalbesafe.com/# ">cialis cost</a> cialis dosages cialis lowest price 20mg https://tadalbesafe.com/ cost of cialis

  • EdCanadap

    viagra without doctor prescription <a href=" https://canadaedwp.com/# ">canadian drugstore online</a> viagra without a prescription pain meds online without doctor prescription https://canadaedwp.com/ pet meds without vet prescription

  • EdCanadap

    buy prescription drugs online <a href=" https://canadaedwp.com/# ">buy ed pills online</a> legal to buy prescription drugs from canada real cialis without a doctor's prescription https://canadaedwp.com/ amoxicillin without a doctor's prescription

  • GenericOnli

    cialis without doctor prescription <a href=" https://canadaedwp.com/# ">generic ed pills</a> pain medications without a prescription pain medications without a prescription https://canadaedwp.com/ prescription drugs

  • Merziuz

    bNGKih http://pills2sale.com/ viagra online

  • GenericOnli

    legal to buy prescription drugs from canada <a href=" https://canadaedwp.com/# ">generic ed pills</a> buy prescription drugs online legally discount prescription drugs https://canadaedwp.com/ viagra without doctor prescription

  • amoxil500

    <a href=" https://amoxicillingeneric500.com/# ">where can i buy amoxicillin without prec</a> generic amoxicillin 500mg amoxicillin 500 - https://amoxicillingeneric500.com/

  • Valtrex100

    <a href=" https://valtrexgeneric500.com/# ">generic for valtrex</a> valtrex where to buy canada valtrex daily use - https://valtrexgeneric500.com/

  • Clark

    I'm not sure <a href="http://spiritadventures.co.uk/merck-cozaar-coupon">cozaar prise de poids</a> This simple step-by-step guide will show you how to build it yourself in about 10 minutes.

  • Jorge

    I like watching TV <a href="http://heraldrybydesign.com/cefadroxilo-precio-guatemala">cefadroxil dogs</a> Jets fans can expect to see plenty of blitzes and man-coverage from their defense, as they are used to, again in 2015.

  • Aidan

    I hate shopping <a href="http://drgeorgelikes.com/feldene-cvs">feldene hypak</a> The report blames all three federal government branches for not protecting the nation's children

  • Lewis

    Not available at the moment <a href="http://www.lagripe.com/meloxicam-buy/ropex-vs-ogoplex">what is mobic 15 mg tablets used for</a> The "robust" response to a single dose "could beparticularly useful in outbreak interventions," said WalterReed's Col

  • Edwin

    We were at school together <a href="http://hormone-replacement-therapy.com/lotrimin-spray-powder-side-effects/">lotrimin spray vs cream jock itch</a> In 2013, the 6-foot-3, 245-pounder caught 68 passes for 759 yards and 6 touchdowns

  • Elton

    Could you ask him to call me? <a href="http://99beers.com/when-to-draw-free-phenytoin-level">dilantin level</a> For market participants, 1994 is etched in memory as theyear when a shock rate rise crushed U.S

  • Willis

    It's serious <a href="http://takboy.ir/?neo-terramycin-fiyat">terramycin polymyxin b pris</a> "The right deal that is needed is to dismantle Iran's capacity to make atomic bombs, and only then dismantle the sanctions

  • Mariano

    We'll need to take up references <a href="http://hypertension-medication.net/deltasone-dose-pack/">deltasone bodybuilding</a> Ranitidine is sold by companies including local unit of GlaxoSmithKline Plc and India's Torrent Pharmaceuticals Ltd and Ranbaxy

  • Josef

    Why did you come to ? <a href="http://hypertension-medication.net/deltasone-dose-pack/">buy deltasone</a> A source close to the Italian company said the price offeredby Dufry was 13 times WDF's earnings before interest, tax,depreciation and amortisation

  • Sophia

    It's OK <a href="http://www.bigmusclecar.com/bactroban-krem-fiyat-2015/">bactroban cream smithkline</a> "The findings are dramatic and underscore the need for music therapy to be made available as a mainstream treatment option

  • Maynard

    Get a job <a href="http://kbtlund.se/precio-trental-400-mg">trental price in india</a> By the end of her third week she had witnessed at first hand the tragedy that Ebola can bring to families

  • Cody

    very best job <a href="http://medioambienteyaridos.org/zantac-for-allergies">zantac 150mg</a> The S&P 500 rose26.75 points, or 1.34 percent, to 2,019.42 and the NasdaqComposite added 63.56 points, or 1.39 percent, to4,634.38.

  • Alonzo

    I'll text you later <a href="http://kbtlund.se/zofran-online-uk">ondansetron zofran nursing considerations</a> He wasn’t just defending the Patriots on DeflateGate on this day, you have to know that

  • Warner

    Other amount <a href="http://www.elifile.com/sominex-vs-unisom/">buy sominex</a> But since the fall of the Berlin Wall, new states have appeared, old ones have reappeared - bloodily in the Balkans, largely peacefully in the Baltics

  • Koilsoiki

    <a href=" https://prednisonegeneric20.com/# ">prednisone tablets</a> 2.5 mg prednisone daily can you buy prednisone online uk - https://prednisonegeneric20.com/

  • Mariah

    What do you study? <a href="http://www.leilygallery.ir/haldol-receptors/amodiaquine-pronunciation">inderal haldol</a> It wants the money on an "emergency" basis, meaning it should be added to the deficit

  • Zitrkjujj

    <a href=" https://zithromaxgeneric500.com/# ">how much is zithromax 250 mg</a> zithromax purchase online zithromax over the counter canada - https://zithromaxgeneric500.com/

  • Lyman

    How long have you lived here? <a href="http://plateroytu.com/oral-keflex">cephalexin 500 mgs dosage for pneumonia</a> As president, Charles de Gaulle led a blameless marital life; in his Free French days, he had been somewhat more approachable

  • Ambrose

    I'm training to be an engineer <a href="http://www.aards.com.au/keppra-rxlist.htm">prijs van keppra</a> In July, Calpers said that its investments returned 18.4 percent during the fiscal year that ended on June 30 with hedge funds gaining 7.1 percent

  • Leland

    Punk not dead <a href="http://yanaby.ir/prednisolone-15-mg-para-nios/">prednisolone pricing</a> Officials are trying to ring fence the government and theGDB by cutting off public corporations that have depended onthem for funds

  • Bailey

    Jonny was here <a href="http://diabetes-symptoms-resource.com/where-can-i-purchase-cyproheptadine">periactin dosage for insomnia</a> Officials said the overwhelming impact of the change would be on the top 1 percent of income earners.

  • Augustus

    Could I borrow your phone, please? <a href="http://hormone-replacement-therapy.com/zenegra-red-100/">zenegra sildenafil 50 mg</a> A CMS spokeswoman said the affected doctors are being informed of the fee cuts by mail

  • Marcelo

    A few months <a href="http://nasalallergyrelief.com/buy-ivermectin-dogs">stromectol 3 mg uses</a> I think we all — myself included — have had stretches where we feel a little uncomfortable

  • Filiberto

    Where's the nearest cash machine? <a href="http://medioambienteyaridos.org/heather-norethindrone-tablets-side-effects">how does aygestin work</a> With the right education and supports, I haven't let asthma hold me back from competing as a Paralympian

  • Waylon

    Who do you work for? <a href="http://alzheimersdiseasetreatment.com/buy-oxybutynin-australia">buy oxytrol patch online</a> Fingers were pointed at the flawed system which had allowed such hate to flourish, and rightly so, but nobody was unduly surprised.

  • Willian

    I love the theatre <a href="http://heleneburrow.co.uk/albuterol-inhaler-coupon-2013">albuterol sulfate inhalation solution instructions</a> We will continue to respect the process." NFLPA spokesman George Atallah declined to comment.

  • Adrian

    Which year are you in? <a href="http://heleneburrow.co.uk/albuterol-inhaler-coupon-2013">proventil hfa inhaler uses</a> I can only imagine that by the time you walk to the tee, you're fully ready to go

  • Seth

    My battery's about to run out <a href="http://understandingmigraine.com/bupropion-e415/">bupropion sr is wht</a> Then there’s Ebola nurse Kaci Hickox, who has made a total mockery of the law

  • Lionel

    What sort of work do you do? <a href="http://womencenter.ir/fade-ginette-claudette-lyrics">ginette paris</a> If Labour wins power in May, it would provide more and better quality apprenticeships, he adds.

  • Molly

    Three years <a href="http://dr123.me/can-you-buy-renova-online">tretinoin peel</a> We can confirm that none of the objects featured in this video are copies of originals at the British Museum."

  • Addison

    I'll text you later <a href="http://understandingmigraine.com/tadalista-canadian-pharmacy/">tadalis sx cena</a> Back home, medical colleagues shunned him and he had to insert his own intravenous drip

  • Damian

    Is this a temporary or permanent position? <a href="http://vaccineresource.com/vital-erexin-spray/">rexine material types</a> The Rockets are 12-5 in the last 17 games and 1 1/2 games behind Memphis for both the Southwest lead and the No

  • Kirby

    How much is a First Class stamp? <a href="http://kbtlund.se/trazodone-addiction">can you snort trazodone to get high</a> The expanded Food and Drug Administration approval will also enable the drug to better compete with Johnson & Johnson's Zytiga

  • Nevaeh

    I'll text you later <a href="http://buychay.ir/motilium-1-mg-ml-suspension-oral">where can i order domperidone online</a> Saikhanbileg replaces Norov Altankhuyag, who was removed from his post following a no-confidence vote on Nov

  • Mitchel

    Will I get travelling expenses? <a href="http://www.ehsandiary.ir/anaconda-download/">precio anacin</a> I am passionate about health literacy when it comes to explaining the complexities of health care

  • Autumn

    Please wait <a href="http://trans-america.ca/grifulvin-v-micro-500">griseofulvin solution stability</a> "It inevitably leads to a TV commercial that says, 'when she first went to Washington, she was one of us

  • Curtis

    A Second Class stamp <a href="http://trans-america.ca/grifulvin-v-micro-500">grifulvin v micr 500</a> It is thought to be one of the deadliest attacks to hit Afghanistan in recent years

  • Patric

    I sing in a choir <a href="http://www.dubaitripmaker.com/duphaston-douleur-poitrine/">duphaston tablet price in malaysia</a> It was far too early to be awake on holiday, but we were about to start our transit through the Panama Canal.

  • Graig

    I'd like to pay this cheque in, please <a href="http://freeresumetemplate.net/dulcolax-5mg-directions.html">dulcolax 5mg bisacodyl</a> Spirit pub company, which runs about 750 pubs, says Greene King has made a better offer to take the company over

  • Santiago

    I'm interested in <a href="http://www.eidon.se/where-can-i-buy-trileptal/">oxcarbazepine nuses cards</a> “A lot of times he’s our first forward back, really helping out our defense

  • Cooper

    I'll text you later <a href="http://henleyoperatic.co.uk/duetact-tablet">duetact side effects</a> For the opening area show of “Disney on Ice Presents Frozen,” Nassau Coliseum was really packed, considering Tuesday is a school night

  • Rickie

    I'll put him on <a href="http://helpdeskplan.info/pentoxifylline-trental/">order trental</a> The Bosnia and Herzegovina stopper’s shot started 91.9 metres from the goal (and additionally was scored only 13 seconds in to the match).

  • Agustin

    Best Site good looking <a href="http://livingwitharthritisinfo.net/progesterone-senza-prescrizione/">prometrium birth control</a> Windsor case, nearly 30 federal and state courts have ruled against bans on same-sex marriage at the state level

  • bncdwyjib

    Ava6gf <a href="http://fxruwqidgwre.com/">fxruwqidgwre</a>, [url=http://whnfvputllkg.com/]whnfvputllkg[/url], [link=http://vewaqgfyfiem.com/]vewaqgfyfiem[/link], http://kupatqeihvsm.com/

  • irccmtsfsht

    S54TnX <a href="http://hxaekfqmqmbq.com/">hxaekfqmqmbq</a>, [url=http://zutarnvyuuul.com/]zutarnvyuuul[/url], [link=http://cdfiemptzkrz.com/]cdfiemptzkrz[/link], http://xjzgyltqmxcj.com/

  • Barbera

    In tens, please (ten pound notes)

Сэтгэгдэл оруулах

урлан